Kısa cevap
- Haftalık 45 saati aşan çalışma fazla çalışmadır → %50 zamlı.
- Sözleşmeniz 45 saatin altındaysa, sözleşmedeki süreyi aşıp 45 saate kadar olan kısım fazla sürelerle çalışmadır → %25 zamlı.
- Denkleştirme, telafi çalışması ve gece çalışması hâllerinde ise fazla mesai hiç doğmaz.
Oranı sözleşmeniz belirler, çalıştığınız saat değil
4857 sayılı İş Kanunu m.41 iki ayrı kavram tanımlar ve ikisi çok kolay karışır:
- Fazla çalışma — “haftalık kırkbeş saati aşan çalışmalardır”. Her saat için ücret, normal saat ücretinin yüzde elli yükseltilmesiyle ödenir.
- Fazla sürelerle çalışma — haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse, o süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalardır. Her saat için ücret yüzde yirmibeş yükseltilir.
Buradaki incelik şu: %25'e girmeniz için sözleşmenizin 45 saatin altında olması gerekir. Sözleşmeniz zaten 45 saatse fazla sürelerle çalışma diye bir aralığınız yoktur; 45'i aşan her saat doğrudan %50'dir. Sözleşmeniz 40 saatse, fazladan çalıştığınız saatler iki katmana bölünür.
Bu ayrımı yapmayan bir bordro iki yönde de yanılır. Sekiz saatin tamamını %50 sayan bir hesap 3.200,00 TL öder — 333,33 TL fazla. Tamamını %25 sayan hesap 2.666,67 TL öder — 200,00 TL eksik. Zamsız ödenirse 2.133,33 TL, yani 733,33 TL eksik.
Saat ücreti: bölen 225
Zam oranından önce doğru bulunması gereken şey saat ücretidir ve burada yaygın bir hata var. Aylık brüt ücret 225'e bölünür. Bu sayı m.63'ten gelir: haftalık çalışma süresi en çok 45 saat, bu da günde 7,5 saat demektir; 30 × 7,5 = 225.
60.000 TL brüt ücrette saat ücreti 266,67 TL'dir. Bölen olarak 30 (günlük ücret) ya da 240 (günde 8 saat varsayımı) kullanmak sonucu kaydırır: 240'a bölen bir bordro saat ücretini 250,00 TL bulur ve her saatte %6,25 eksik öder.
Fazladan çalışmak, fazla mesai demek değil
Kanun üç durumda fazladan çalışılan saatleri fazla mesai saymaz. Bunları bilmemek, hem hak kaybına hem de yersiz beklentiye yol açıyor.
1. Denkleştirme (m.63)
Taraflar anlaşırsa haftalık normal çalışma süresi günlere farklı dağıtılabilir — günde 11 saati aşmamak koşuluyla. Bu hâlde iki aylık süre içinde haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık süreyi aşmıyorsa, bazı haftalar 45 saati aşsa bile bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz.
Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar çıkarılabilir. Turizm sektöründe süre dört ay, toplu iş sözleşmesiyle altı aya kadar.
Yani 50 saat çalıştığınız bir haftanın ardından 40 saat çalıştığınız bir hafta geliyorsa ve ortalama sözleşmedeki süreyi aşmıyorsa, o 5 saat için zamlı ücret doğmaz. Denkleştirmenin anlaşmaya dayanması gerektiğini unutmayın; tek taraflı uygulanamaz.
2. Telafi çalışması (m.64)
Zorunlu nedenlerle işin durması, bayram öncesi/sonrası işyerinin tatil edilmesi ya da işçinin talebiyle izin verilmesi hâllerinde işveren, çalışılmayan süreler için dört ay içinde telafi çalışması yaptırabilir. Kanunun ifadesi açık: “Bu çalışmalar fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmaz.”
Sınırları var: günde en çok üç saat, günlük en çok çalışma süresini aşmamak kaydıyla. Yani bayram köprüsünden sonra yaptırılan ek çalışma zamlı değildir — ama dört ayı ve günde üç saati aşamaz.
3. Gece çalışması — muafiyet değil, yasak
m.41 doğrudan söyler: 69 uncu maddede belirtilen gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz. Bu, “yapılırsa zamsız ödenir” demek değildir; fazla çalışma yaptırılamaz. Aynı yasak, sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işler için de geçerlidir.
Para yerine zaman: tercih işçinin
Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. Buradaki katsayılar da ikiye ayrılır ve ücret zammının zaman cinsinden aynasıdır:
| Çalışma türü | Ücret zammı | Her 1 saat için izin | 8 saatin karşılığı |
|---|---|---|---|
| Fazla çalışma | %50 | 1 saat 30 dakika | 12 saat |
| Fazla sürelerle çalışma | %25 | 1 saat 15 dakika | 10 saat |
İzin altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücrette bir kesinti olmadan kullanılır. “Altı ay” ve “çalışma süreleri içinde” kayıtları önemlidir: iznin yıllık izinden düşülmesi ya da hafta tatiline yazılması kanunun aradığı şey değildir.
Sınırlar ve onay
- Yılda en çok 270 saat. Kanun “fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda ikiyüzyetmiş saatten fazla olamaz” der. Bu bir üst sınırdır; aşılması hâlinde çalışma karşılıksız kalmaz, ancak sınırın aşılması ayrı bir aykırılıktır.
- İşçinin onayı gerekir. m.41: “Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir.” Uygulama yönetmeliği bu onayı yazılı olarak arar.
- Günde 11 saat. Denkleştirme uygulanan hâllerde günlük çalışma süresi 11 saati aşamaz (m.63).
Yer altı maden işlerinde durum ayrı
Yer altında maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi günde en çok 7,5, haftada en çok 37,5 saattir (m.63) ve bu işçilere fazla çalışma yaptırılamaz — yalnızca m.42 (zorunlu nedenler) ve m.43 (olağanüstü hâller) kapsamında yaptırılabilir. O hâllerde de haftalık 37,5 saati aşan her saat için ücret, normal saat ücretinin yüzde yüzden az olmamak üzere artırılarak ödenir.
Brütü doğru, net katkı beklediğinizden az
Fazla mesainin brütünü doğru hesapladıktan sonra çoğu kişinin şaşırdığı yer nete dönüşüdür. Fazla mesai o ayın brütüne eklenir ve gelir vergisi kümülatif matrah üzerinden hesaplandığı için aynı mesai ocak ayında aralık ayından daha çok net bırakır. Zam oranınız değişmez, verginiz değişir.
Fazla mesai hesaplama aracı bu farkı yaklaşık bir oranla değil, mesaili ve mesaisiz 12 aylık bordronun farkı olarak hesaplar; hangi ayda ne kadar net kaldığını doğrudan görürsünüz.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41 (fazla çalışma ücreti), m.63 (çalışma süresi ve denkleştirme), m.64 (telafi çalışması), m.69 (gece süresi) — mevzuat.gov.tr
- Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği — işçinin yazılı onayı ve uygulama esasları
- Bu yazıdaki tutarlar açık kaynak bordro motorunun parametrelerinden hesaplanmış ve yayın ilkelerimize uygun olarak testle sabitlenmiştir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut uyuşmazlıkta iş sözleşmeniz, varsa toplu iş sözleşmesi ve işyeri uygulaması belirleyicidir. Hukuki tavsiye değildir.