Fazla mesai ücreti nasıl hesaplanır?
Hesap iki adımdan oluşur. Önce saat ücreti bulunur: aylık brüt ücret 225'e bölünür. Bu sayı keyfi değildir — 4857 sayılı İş Kanunu m.63 uyarınca günlük çalışma 7,5 saat, haftalık 45 saattir; aylık karşılığı 30 × 7,5 = 225 saat kabul edilir. Sonra çalışılan saat, işin türüne göre zamlı katsayıyla çarpılır.
Saat ücreti = Aylık brüt ÷ 225 · Fazla çalışma = Saat ücreti × 1,50 × saat
60.000 TL brüt ücretli bir çalışanda saat ücreti 266,67 TL'dir. Bu kişinin 10 saat fazla çalışmasının brüt karşılığı 4.000,00 TL olur. Ama asıl mesele burada başlar: bu tutar da ücret sayıldığı için o ayın brütüne eklenir ve vergisi kümülatif matrah üzerinden hesaplanır. Aynı 4.000 TL brüt mesai, Ocak ayında 2.859,64 TL net bırakırken Aralık ayında yalnızca 2.451,64 TL bırakır. Zam oranı değişmez; değişen, o ay uygulanan gelir vergisi dilimidir.
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma farkı
Kanun bu ikisini ayırır ve zam oranları farklıdır. Karıştırıldığında hesap yüzde yirmi beş yanılır:
- Fazla çalışma (%50 zamlı) — haftalık 45 saati aşan çalışmadır. Her saat için saat ücretinin bir buçuk katı ödenir.
- Fazla sürelerle çalışma (%25 zamlı) — sözleşmede haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmişse, bu süre ile 45 saat arasında kalan saatlerdir. Her saat için saat ücretinin bir çeyrek fazlası ödenir.
Örneğin sözleşmesinde haftalık 40 saat yazan bir çalışan 48 saat çalıştıysa, 40–45 arasındaki 5 saat %25, 45'i aşan 3 saat %50 zamlıdır.
Yıllık 270 saat sınırı ve yazılı onay
4857 m.41 uyarınca fazla çalışma süresi yılda 270 saati aşamaz. Bu sınır kişi başınadır ve işverenin talebi sınırı ortadan kaldırmaz. Ayrıca fazla çalışma yaptırılabilmesi için işçinin yazılı onayı gerekir; onay kural olarak her yıl başında yenilenir. Onay olmadan yaptırılan fazla çalışma, ücretinin ödenmesi gerekliliğini ortadan kaldırmaz — ücret yine hak edilir.
Sağlık kuralları bakımından günde en fazla 7,5 saat çalışılabilecek işlerde, gece çalışmalarında ve maden gibi ağır işlerde fazla çalışma yaptırılamaz.
Ücret yerine izin: serbest zaman
İşçi, fazla çalışmanın karşılığını ücret olarak almak yerine serbest zaman olarak kullanmayı talep edebilir (m.41/4). Karşılık oranı, zam oranıyla aynıdır:
- Fazla çalışmanın her saati için 1 saat 30 dakika serbest zaman.
- Fazla sürelerle çalışmanın her saati için 1 saat 15 dakika serbest zaman.
Serbest zaman, işçinin talebinden itibaren altı ay içinde, iş gücü ihtiyacı gözetilerek ve ücretinde kesinti olmaksızın kullandırılır. Tercih işçinindir; işveren tek taraflı olarak ücret yerine izin veremez.
Fazla mesaiden hangi kesintiler yapılır?
Fazla mesai ücreti de ücret olduğu için SGK primi, işsizlik sigortası primi, gelir vergisi ve damga vergisine tabidir. İki noktaya dikkat etmek gerekir: prime esas kazanç SGK tavanını aşıyorsa aşan kısımdan prim kesilmez; gelir vergisi ise sabit bir oranla değil, o ayki kümülatif matraha karşılık gelen dilimle hesaplanır. Yukarıdaki hesaplayıcı ikisini de dikkate alır — yıl içindeki tüm ayları görmek için mesainin yapıldığı ayı değiştirin.
