Koray ÖnerÖzet
Ortalama vergi kaması asgari ücrette %31,3, 100.000 TL brüt ücrette %43,8, prime esas kazanç tavanında (297.270 TL) %51,0. Tavandan sonra azalıyor: 500.000 TL'de %45,7, 1.000.000 TL'de %43,4, 2.000.000 TL'de %42,1. Marjinal kama orta bantta %50,5, üst dilimde %56,0 iken tavanın üstünde %35,8'e düşüyor — yaklaşık 20 puanlık bir kırılma. Ölçülen bütün marjinal değerler kapalı form türetmeyle birebir uyuşuyor, yani sonuçlar uydurulmuş bir eğri değil, mevzuatın doğrudan sonucudur.
1. Tanım ve yöntem
Vergi kaması (tax wedge), bir çalışanın işverene toplam maliyeti ile eline geçen net ücret arasındaki farkın toplam maliyete oranıdır. Uluslararası karşılaştırmalarda (OECD, Taxing Wages) kullanılan tanım budur:
kama = (işveren maliyeti − net ücret) ÷ işveren maliyeti
Farkı oluşturan dört kalem: işveren sigorta payları, işçi sigorta payları, gelir vergisi ve damga vergisi.
İkinci ölçü marjinal kamadır: işverenin ödediği ilave bir liranın ne kadarının vergi ve prim olarak alındığı. Ortalama kama mevcut yükü, marjinal kama ise teşviki gösterir — zam, terfi ve fazla çalışma kararlarını etkileyen büyüklük budur.
Hesabın kurulumu
- Kaynak: sitenin açık kaynaklı bordro motoru, 2026 parametreleri.
- Birim: yıllık toplamlar. Gelir vergisi kümülatif matrah üzerinden alındığı için tek aylık hesap yanıltır.
- Marjinal ölçüm: brüt ücret aylık 1.000 TL artırılıp yıllık net ve maliyet farkı alınarak sayısal türev.
- İşveren yükü: motorda ölçülen efektif oran brütün %23,75'i (SGK %21,75 + işsizlik %2). İşçi kesintisi %15 (SGK %14 + işsizlik %1).
2. Ortalama kama: önce artıyor, sonra düşüyor
| Aylık brüt | Ortalama kama | İstisnanın gelire oranı |
|---|---|---|
| 33.030 TL (asgari) | %31,3 | %14,60 |
| 50.000 TL | %37,2 | %9,65 |
| 75.000 TL | %41,6 | %6,43 |
| 100.000 TL | %43,8 | %4,82 |
| 150.000 TL | %46,2 | %3,22 |
| 200.000 TL | %48,6 | %2,41 |
| 260.000 TL | %50,3 | %1,86 |
| 297.270 TL (prim tavanı) | %51,0 | %1,62 |
| 350.000 TL | %49,1 | %1,38 |
| 500.000 TL | %45,7 | %0,96 |
| 1.000.000 TL | %43,4 | %0,48 |
| 2.000.000 TL | %42,1 | %0,24 |
Tablodaki iki koyu satır karşılaştırılmaya değer: 1.000.000 TL brüt ücretteki ortalama kama (%43,4), 100.000 TL'dekinden (%43,8) daha düşüktür. Yani toplam zorunlu yük bakımından bu iki ücret düzeyi eşit muamele görüyor; oysa biri diğerinin on katı.
3. Marjinal kama: tavanda 20 puanlık kırılma
| Gelir bandı | Marjinal kama (toplam) | Marjinal oran (çalışan) |
|---|---|---|
| Asgari ücret düzeyi | %45,7 | %32,8 |
| 40.000 – 120.000 TL | %50,5 | %38,7 |
| 150.000 – 290.000 TL | %56,0 | %45,5 |
| Prim tavanının üstü | %35,8 | %35,8 |
| Üst dilim (≈500.000 TL) | %40,8 | %40,8 |
Tavanın üstünde iki sütunun eşitlenmesi tesadüf değil: o bölgede ilave bir liralık brüt artış işverene tam olarak bir liraya mal olur, çünkü ilave sigorta primi doğmaz. Toplam ile çalışan bakış açısı böylece çakışır. Bu, hesabın kendi içinde tutarlı olduğunun bir kontrolüdür.
4. Kapalı form türetme: sayılar uyduruk mu?
Bir sayısal sonucun güvenilirliği, bağımsız bir yoldan doğrulanabilmesine bağlıdır. Marjinal oranlar mevzuattan doğrudan türetilebilir. Tavanın altında, ilave bir liralık brütten önce %15 sigorta kesilir; kalan %85 gelir vergisi matrahına girer; ayrıca damga vergisi alınır:
marjinal oran = 15 + 0,85 × (dilim oranı) + 0,759
| Vergi dilimi | Türetilen | Ölçülen |
|---|---|---|
| %20 | %32,76 | %32,8 |
| %27 | %38,71 | %38,7 |
| %35 | %45,51 | %45,5 |
Tavanın üstünde sigorta kesintisi olmadığı için formül sadeleşir ve marjinal oran dilim oranı + damga vergisi'ne iner: %35 diliminde 35 + 0,759 = %35,76 (ölçülen %35,8), %40 diliminde %40,76 (ölçülen %40,8).
Üç bandın üçünde de türetilen ve ölçülen değerler ikinci ondalığa kadar örtüşüyor. Bu, tablodaki sayıların bir modelin çıktısı değil, yürürlükteki mevzuatın aritmetik sonucu olduğunu gösterir.
5. Mekanizma: asgari ücret istisnasının oransal erimesi
Ortalama kamanın düşük ve orta gelirlerde hızla yükselmesinin başlıca sebebi vergi tarifesi değil, asgari ücret istisnasıdır (GVK m.32). İstisna sabit tutarlıdır ve her ücret düzeyine aynı mutlak tutarda uygulanır. Dolayısıyla gelire oranı gelir yükseldikçe düşer: asgari ücrette yıllık gelirin %14,60'ı kadarken, 100.000 TL brütte %4,82'ye, 500.000 TL'de %0,96'ya iner (bkz. 2. bölüm tablosu).
Yani sabit tutarlı bir indirim, gelir arttıkça kendiliğinden etkisizleşir ve ortalama yükü yukarı çeker. Tavana kadar gözlenen artışın iki bileşeni vardır: artan oranlı tarife ve istisnanın oransal erimesi.
6. Yorum
Ölçüm, Türkiye'de ücret üzerindeki zorunlu yükün tek yönlü artan oranlı olmadığını gösteriyor. Sistem prime esas kazanç tavanına kadar artan oranlı davranıyor; tavandan sonra ortalama yük azalıyor. Sebep ideolojik değil mekanik: 5510 sayılı Kanun m.82 uyarınca prim, kazancın tavanı aşan kısmından alınmıyor.
Bunun iki gözlenebilir sonucu var. Birincisi dağılımsal: yeterince yüksek ücretlerde ortalama kama, orta gelir düzeyindekiyle aynı seviyeye iniyor. İkincisi teşvik tarafında: marjinal kama tavanda %56,0'dan %35,8'e düşüyor, yani tavanın hemen üstündeki bir çalışana zam yapmak, tavanın altındakine zam yapmaktan işverene oransal olarak daha ucuza geliyor. Bunun ücret pazarlığındaki karşılığı ayrı bir yazıda ele alındı.
Burada bir normatif iddia öne sürülmüyor. Tavan uygulaması, primin karşılığında doğan hakların da tavanlı olmasıyla gerekçelendirilir; yani yüksek ücretli, ödemediği prim karşılığında ilave emeklilik hakkı da kazanmaz. Bu yazının iddiası yalnızca ölçümdür: kama eğrisinin biçimi budur.
7. Sınırlar ve varsayımlar
- Sigorta primi vergi değildir. Karşılığında emeklilik, sağlık ve işsizlik hakkı doğar. Kama tanımı primi yine de içerir çünkü ölçülen şey ücret üzerindeki toplam zorunlu yüktür; primin karşılığı ayrıca değerlendirilmelidir.
- Teşvikler modellenmedi. 5510 sayılı Kanun'un öngördüğü beş puanlık hazine indirimi ve diğer istihdam teşvikleri uygulanmadı. Bunlar uygulandığında işveren yükü ve dolayısıyla kama düşer; buradaki değerler bu anlamda üst sınırdır.
- Tek ve düz senaryo. Bekâr çalışan, tam yıl, sabit brüt ücret; ikramiye, prim, fazla mesai ve ayni yardım yok. Engelli indirimi ve özel istisnalar hariç.
- Sayısal türev. Marjinal değerler 1.000 TL'lik sonlu farkla ölçüldü; dilim geçişinin tam üstüne denk gelen noktalarda gerçek marjinal oran iki bandın arasında kalabilir.
- Parametreye bağlılık. Bütün sonuçlar 2026 yılı parametreleriyle geçerlidir. Asgari ücret, tavan ve tarife değiştiğinde eğri kayar.
- Yalnızca ücret geliri. Serbest meslek, ticari kazanç ve kâr payı farklı rejimlere tabidir; karşılaştırma için çalışma biçimi karşılaştırma aracına bakılabilir.
8. Tekrarlanabilirlik
Bu yazıdaki hiçbir sayı elle girilmedi; hepsi açık kaynaklı bordro motorundan hesaplandı. Aynı sonuçları kendiniz üretebilirsiniz:
var B = require("./bordro/motor.js");
var r = B.hesaplaYil(100000, 2026);
var kama = (r.toplam.isverenMaliyeti - r.toplam.net) / r.toplam.isverenMaliyeti;
// -> 0.438...Motorun parametreleri ve doğrulama testleri Bordro Motoru sayfasında; kaynak kod açık depoda. Tek bir ücret düzeyi için ay ay dökümü brüt net maaş hesaplama aracından, işveren tarafını ise işveren maliyeti hesaplama aracından alabilirsiniz.