1. Ne alındı, ne alınmadı
Bu araç, hane halkı finansal kırılganlığı literatürü ile birkaç açık kaynaklı finansal sağlık projesinin ortak çerçevesi çıkarılarak kuruldu. Alınan şey yöntem: kırılganlığı tek bir servet rakamıyla değil, likidite + ödeme gücü ikilisiyle ölçmek; değerlendirmeyi olumsuz senaryolarla tamamlamak; şokları tek tek değil birleşik de uygulamak; ve hesabı kullanıcının cihazında tutmak.
Alınmayan şeyler de en az bunun kadar önemli:
- Sunucu mimarisi alınmadı. Referans projeler hesabı bir API'nin arkasında yapıyor. Bu araç son derece hassas veri işliyor — gelir, borç, varlık. O verinin ağdan hiç çıkmaması, mimarinin kendisiyle garanti edilmeli; bu yüzden her şey tarayıcıda.
- Yükümlülüklerin bugünkü değeri üzerinden "fonlanmışlık oranı" alınmadı. O yaklaşım, hanenin ömür boyu yükümlülüklerinin vade yapısını bilmeyi gerektirir. Elimizde o veri yok; olmayan veriyle kurulan bir oran, kesinlik görüntüsü veren bir tahminden ibaret olurdu.
- Hazır segment eşikleri "kalibre edilmiş" gibi alınmadı. Literatürdeki 0-30/30-50/50-70/70-100 bantları anket verisiyle regresyondan türetilmiş ağırlıklara dayanıyor. Bizde o veri yok. Bantlar okunabilirlik için kullanılıyor ama seçilmiş parametre olduğu her yerde yazılı.
- Açıklama katmanı için dil modeli kullanılmadı. "Skorun neden düştüğü" bölümündeki cümlelerin tamamı hesaplanmış farklardan üretilir. Finansal bir sayının yanında duran cümle, o sayıyı üreten koddan gelmelidir.
2. Kaynak çerçeveden üç ayrılık
2.1 Nakit tabanının altına inmek, batmak değildir
Referans çerçevede stres senaryosu, nakit minimum nakit tabanının altına indiğinde başarısız sayılıyor. Bu tanım kulağa doğru geliyor ama acil fonu iki kez sayar: acil fon tam da acil durumda harcanmak için birikir. Şokta onu kullanmayı başarısızlık saymak, "altı aylık tamponun var ama altı aylık işsizlikte tamponu kullanırsan başarısızsın" demektir.
Bu araçta iki kavram ayrı tutuluyor:
- Nakit tabanı — gönüllü kararlar için bir çizgidir. İsteyerek yapılan bir harcama sizi bu çizginin altına indirmemeli. Güvenli karar tutarı bu kısıtı kullanır.
- Şokta hayatta kalma — ölçüt tektir: nakit sıfırın altına iniyor mu. Şokta tampon erir; erimesi gereken şey odur.
Bu ayrım kodda bir testle sabitlendi: tabanın altına inen ama sıfırın altına inmeyen bir senaryonun hayatta kaldı sayıldığı doğrulanıyor. Tanım sessizce geri değişirse test düşer.
2.2 Faiz şoku Türkiye'de mevcut borcu (çoğunlukla) vurmaz
Yurt dışı için yazılmış kırılganlık modellerinde faiz artışı doğrudan hane bütçesine yazılır; bunun sebebi oralarda konut kredilerinin büyük ölçüde değişken faizli olmasıdır. Türkiye'de tüketici ve taşıt kredileri sabit faizlidir: sözleşme imzalandıktan sonra politika faizi ne yaparsa yapsın taksit değişmez.
Bu yüzden faiz şoku burada yalnızca değişken faizli borç payına uygulanır — kredi kartı bakiyesi, kredili mevduat hesabı ve bazı ticari krediler — ve varsayılan payı sıfırdır. Uygulama orantısaldır:
yeni taksit = taksit × (1 + değişken pay × faiz artışı ÷ mevcut yıllık faiz)
Yani yıllık faiz %38,4 iken +10 puanlık bir şok, değişken payın ödemesini yaklaşık %26 artırır. Faiz artışının asıl zararı yeni borçlanmadadır; o da zaten karar tarafında, kredinin kendi faiziyle fiyatlanır.
Buna karşılık kur şoku ayrı ve ağır bir senaryo olarak eklendi. Geliri TL, borcu döviz olan bir hane için kur, gelir şokundan hem daha olası hem daha serttir. Kur şoku iki yönlü çalışır: dövizli borcun taksitini büyütür, altın/döviz varlığının değerini artırır. Net döviz açığı ayrıca raporlanır.
2.3 "Üç ay mı altı ay mı" sorusuna sabit cevap verilmiyor
Acil fon tavsiyeleri neredeyse her yerde tek bir sayıya indirgenir. Ama değişken gelirli, tek gelirli ve borçlu bir hane ile çift gelirli kadrolu bir hane aynı tamponla aynı güvende değildir. Hedef tampon burada türetilir:
| Bileşen | Katkı |
|---|---|
| Kadrolu / uzun süreli gelir | 3 ay |
| Sözleşmeli / kısa süreli gelir | 4 ay |
| Serbest / değişken gelir | 6 ay |
| Hane gelirinin %85'inden fazlası tek kişiden | +1 ay |
| Borç servisi hane gelirinin %30'unu aşıyor | +1 ay |
| Alt ve üst sınır | 2 – 9 ay |
Türetimin her adımı arayüzde yazılı ve kullanıcı kendi sayısını yazarak üzerine geçebilir. Bu sayılar seçilmiş parametredir; kanun ya da kalibrasyon değil.
3. Ölçümler
finansal pay = hane geliri − zorunlu gider − borç servisi
dayanma süresi = likit varlık ÷ (zorunlu gider + borç servisi)
nakit tabanı = (zorunlu gider + borç servisi) × hedef ay + yakın vadeli yükümlülük
borç servisi oranı = borç servisi ÷ hane geliri
finansal yük oranı = (zorunlu gider + borç servisi) ÷ hane geliri
net döviz açığı = dövizli yükümlülük − dövize bağlı varlık
Borç servisi oranı tek başına yanıltıcıdır. Aynı %20 borç oranına sahip iki hane, biri gelirinin %40'ını, diğeri %75'ini zorunlu gidere harcıyorsa aynı riskte değildir. Bu yüzden ikisi birlikte kullanılır — nasıl birleştirildiği 5. bölümde.
3.1 Likidite katsayıları
Varlıkların hepsi aynı hızda paraya dönmez. Katsayılar zorla nakde çevirme sürtünmesini temsil eder: makas, zamanlama, komisyon. Piyasa değer kaybı ayrı modellenir (senaryonun varlık şoku); ikisini aynı katsayıya yıkmak aynı riski iki kez saymak olurdu. Katsayılar bu yüzden bilerek 1'e yakın.
| Varlık | Katsayı | Gerekçe |
|---|---|---|
| Nakit ve mevduat | 1,00 | Anında ve tam değerinde. |
| Altın ve döviz | 0,97 | Alış-satış makası ve dönüştürme maliyeti. |
| Yatırım (fon, hisse, tahvil) | 0,93 | Satış süresi ve işlem maliyeti; değer kaybı ayrıca senaryoda. |
| Likit olmayan varlık | 0,00 | Gayrimenkul altı ayda satılmaz; altı aylık krizi fonlayamaz. |
Son satır aracın en sert tercihidir. Kaynak çerçeve konut sermayesine 0,40 gibi bir katsayı veriyor — ama o katsayı "toplam kaynak" hesabı içindir, "dayanma süresi" hesabı için değil. İkisini karıştırmak, likit olmayan bir haneye likit görüntüsü verir. Likit olmayan varlık net değere girer, dayanma süresine girmez.
4. Senaryo motoru
Yedi şok senaryosu ve bir baz durum, 12 ay boyunca ay ay yürütülür. Baz durumun ağırlığı sıfırdır: şoksuz koşulda ayakta kalmak bir başarı değildir, puana katılsaydı herkesin skoru şişerdi.
| Senaryo | Şok | Ağırlık |
|---|---|---|
| Baz durum | yok | 0 |
| Gelir düşüşü | −%20 | 3 |
| Gelir düşüşü | −%40 | 2 |
| İşsizlik | 6 ay gelir yok | 3 |
| Zorunlu gider artışı | +%20 | 2 |
| Varlık değer kaybı | −%30 | 1 |
| Kur yükselişi | +%30 | 2 |
| Birleşik şok | gelir −%30, gider +%20, varlık −%25, kur +%20, faiz +10 puan | 2 |
Ağırlıklar olabilirliği temsil eder, şiddeti değil. İşini kaybetmek, borsanın %30 düşmesinden daha sık başa gelir. Bu ağırlıklar da seçilmiş parametredir.
4.1 Aylık döngü
kasa ← kasa + gelir − gider − borç servisi
Başlangıç kasası, likidite katsayıları ve senaryonun varlık/kur şoku uygulanmış likit varlıktır. Gider tarafında zorunlu gider şok kadar artar; isteğe bağlı gider ise kısılır — varsayılan kısıntı %70 ve bu bir girdidir. Kriz geldiğinde keyfi harcamanın tamamından vazgeçildiğini varsaymak iyimserlik, hiç vazgeçilmediğini varsaymak karamsarlık olurdu.
4.2 İşsizlik senaryosu
İşsizlikte yalnızca sizin geliriniz sıfırlanır; hanedeki ikinci gelir ayrı bir riske tabidir ve ayakta kalır. İkinci gelirin koruyucu sayılmasının sebebi tam olarak budur. Kıdem tazminatı fesih anında toptan gelir olarak girer; işsizlik ödeneği girdiğiniz süre boyunca aylık gelirdir. Bu iki rakamı kıdem ve işsizlik ödeneği araçlarıyla hesaplayıp buraya girebilirsiniz — bu araç onları tahmin etmez.
4.3 Kısmî kredi
Bir senaryo 12 ayın 11'inde ayakta kalıp son ay batıyorsa, 2. ayda batan bir senaryoyla aynı sayılamaz. Kullanıcıya gösterilen sayı ikilidir (5/7 gibi), çünkü anlaşılır olan odur; skorda kullanılan sayı kısmî kredilidir:
kalma oranı = (batış ayı − 1) ÷ 12 · batmadıysa 1
Bunun ikinci bir faydası var: puan eşiğin iki yanında zıplamaz. Güvenli karar tutarını çözen ikiye bölme yöntemi bu sürekliliğe dayanıyor.
5. Emniyet skoru
Beş bileşenin ağırlıklı ortalaması. Ağırlıklar ve puan eğrilerinin kırılım noktaları seçilmiştir; anket verisiyle kalibre edilmiş değildir ve öyle sunulmamalıdır. Veri biriktikçe kalibre edilmesi gereken yer burasıdır.
| Bileşen | Ağırlık | Neyden hesaplanır |
|---|---|---|
| Likidite | %25 | Dayanma süresi (0 ay → 0 puan, 6 ay → 75, 12 ay → 100) |
| Nakit akışı | %20 | Finansal pay ÷ hane geliri |
| Borç | %20 | Yük oranı ve borç servisi oranından kötü olanı |
| Şok dayanıklılığı | %25 | Ağırlıklı kısmî kalma oranı |
| Koruma | %10 | Sağlanan koruma maddesi ÷ geçerli madde |
Borç bileşeninde ortalama değil minimum alınıyor. Ortalama almak, iki ölçütten birinin kötü olduğu durumu diğeriyle gizlerdi; oysa kırılganlık en zayıf halkadan gelir.
Koruma bileşeninde geçersiz maddeler paydadan düşer: borcu olmayan birine "kredi hayat sigortan yok" diye puan kırmak yanlış olurdu. Borçsuz hane üç madde üzerinden, borçlu hane dört madde üzerinden puanlanır.
5.1 Skora girmeyen iki risk
Yoğunlaşma riski (yatırılabilir varlığın tek bir yerdeki payı) ve kur riski (net döviz açığının yıllık hane gelirine oranı) hesaplanır, üç seviyede işaretlenir ve ekranda gösterilir — ama skora girmez. Sebep basit: bu ikisinin ağırlığını savunacak verimiz yok. Uydurma bir ağırlıkla skora katmak, skoru kesinleştirmez, yalnızca bulanıklaştırır. Gizlemek ise daha kötü olurdu; ikisi de gerçek risklerdir.
6. Güvenli karar tutarı
Araç "gelirinin şu kadar katı" gibi bir kural kullanmaz. Üç kısıtı birlikte sağlayan en büyük karar büyüklüğünü arar:
- karar sonrası likit varlık ≥ nakit tabanı
- borç servisi oranı ≤ eşik (varsayılan %35)
- ağırlıklı şok dayanımı ≥ hedef (varsayılan %80)
Arama ikiye bölmeyle yapılır. Bu ancak kısıtlar tutar büyüdükçe tek yönlü kötüleşiyorsa geçerlidir: tutar arttıkça peşinat likiditeyi düşürür, taksit borç servisini yükseltir, artan gider nakit tabanını büyütür — üçü de aynı yöne çalışır. Bu iddia edilmiyor, test ediliyor: rastgele üretilmiş 60 hanede, tutar sıfırdan dört katına çıkarılırken uygunluğun bir kez bozulup bir daha geri dönmediği doğrulanıyor. Monotonluk bozulsaydı çözücü sessizce fazla bir tavan döndürür, kullanıcıya güvenli olmayan bir rakam söylerdik.
Sıfır tutarda bile kısıtlar sağlanmıyorsa aranacak bir tutar yoktur ve araç bunu açıkça söyler. Bu dal ulaşılabilir: mevcut durumun kendisi zaten güvensiz olabilir. Sınırın hemen üstünde hangi kısıtın bozulduğu da raporlanır — "neyi düzeltirsen daha fazlasını alabilirsin" sorusunun tek dürüst cevabı odur.
7. Testler ne yakaladı
108 test var ve hepsi geçiyor. Biri, yazarken fark edilmeyen gerçek bir tasarım hatasını yakaladı ve anlatmaya değer.
"Skor neden değişti" bölümü, karar öncesi ve sonrası farklardan cümle üretir. İlk sürümde anlamlılık eşikleri neredeyse sıfırdı: tamponun yarım lira değişmesi bile "tampon inceldi" cümlesi doğuruyordu. Sonuç iki yönlü kötüydü. Birincisi gürültü: 5 milyon likiditesi olan bir hanede 1.000 ₺'lik bir karar uyarı üretiyordu. İkincisi ve daha sinsisi, "hiçbir gösterge bozulmuyor" dalı ulaşılamaz hale gelmişti — her karar en az bir uyarı doğurduğu için o cümle hiç yazılamıyordu. Eşikler haneye göre ölçeklendi: tamponun bir aylık zorunlu yanmadan az değişmesi, o hane için haber değildir. Ölü dal böylece canlandı.
Diğer testler ağırlıkların toplamının 1 ettiğini, azalan puan eğrilerinin ters çalışmadığını, sonsuz dayanma süresinin NaN üretmediğini, kredi taksitinin kredi çekirdeğiyle kuruşu kuruşuna aynı çıktığını, peşinatın doğru likidite sırasında çekildiğini ve yeni TL kredisinin dövizli borç payını seyrelttiğini doğruluyor.
8. Sınırlar
- Olasılık verilmiyor. Bu araç belirlenimci senaryolar yürütür; "bu şokun gelme ihtimali %7" demez. Olasılıklı modelleme için FIRE simülasyonuna bakın.
- Ufuk 12 ay. Enflasyon bu süre boyunca sabit sayılır. Kısa ufukta kabul edilebilir; uzun vadeli planlama için değil.
- Vergi modellenmiyor. Gelirleri net, giderleri gerçekleşen tutar olarak girin.
- Gelir oynaklığı ayrı bir değişken değil. Gelir türü üzerinden dolaylı modelleniyor; aylık gelir varyansı girdi olarak alınmıyor.
- Ağırlıklar kalibre edilmiş değildir. Skorun kendisinden çok bileşen dağılımına ve senaryo tablosuna bakın.
- Karar bir tanedir. Aynı anda iki büyük kararın birleşik etkisi modellenmiyor; sırayla girin.
- Yatırım ya da kredi tavsiyesi değildir. Araç karar vermez; kararınızın kötü senaryolarda nerede durduğunu ölçer.
