Koray ÖnerKısa cevap
Stopaj = brüt × oran. Elinize geçen net ise brüt eksi stopajdır. Net tutarı biliyorsanız brütü bulmak için brüt = net ÷ (1 − oran) formülünü kullanın. %20 stopajda net 10.000 TL'ye karşılık gelen brüt 12.500 TL'dir; stopaj 2.500 TL olur.
Stopaj nedir, kimin vergisidir?
Stopaj — kanundaki adıyla vergi tevkifatı — verginin, kazancı elde edenden değil ödemeyi yapandan tahsil edilmesidir. Dayanağı 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 94. maddesidir. Ödemeyi yapan taraf, brüt tutardan kanunda yazan oranı keser, kalanı karşı tarafa öder ve kestiği tutarı muhtasar beyanname ile vergi dairesine yatırır.
Buradan çıkan ilk sonuç önemli: stopaj ödemeyi yapanın vergisi değildir. Kiracı kira stopajını yatırır ama o vergi mal sahibinindir. Şirket serbest meslek stopajını yatırır ama o vergi serbest meslek erbabınındır. Ödeyen yalnızca sorumludur; verginin sahibi kazancı elde edendir. Bu ayrım, yazının geri kalanındaki her şeyi belirliyor.
Hesabın kendisi: iki yön
Stopaj hesabı iki yönde çalışır ve insanlar genellikle yanlış yönde yürüdükleri için hata yapar.
Brütü biliyorsanız (kolay yön)
stopaj = brüt × oran · net = brüt − stopaj
12.500 TL brüt, %20 stopaj: kesinti 2.500 TL, elinize geçen 10.000 TL.
Neti biliyorsanız (hataların çıktığı yön)
"Müşterimden net 10.000 TL almak istiyorum, makbuzu kaça keseyim?" sorusunun cevabı neti %20 artırmak değildir. Oran brüte uygulandığı için brütü geri çözmek gerekir:
brüt = net ÷ (1 − oran)
10.000 ÷ 0,80 = 12.500 TL. Yanlış yöntem olan 10.000 × 1,20 ise 12.000 TL verir; o brütün stopajı 2.400 TL, eliniz 9.600 TL olur. Fark 400 TL ve bu fark oran büyüdükçe hızla açılır.
| Stopaj oranı | Doğru brüt (net ÷ 1−oran) | Stopaj | Yanlış yöntem (net × 1+oran) | Eksik kalan |
|---|---|---|---|---|
| %10 | 11.111,11 TL | 1.111,11 TL | 11.000,00 TL | 100,00 TL |
| %15 | 11.764,71 TL | 1.764,71 TL | 11.500,00 TL | 225,00 TL |
| %20 | 12.500,00 TL | 2.500,00 TL | 12.000,00 TL | 400,00 TL |
| %25 | 13.333,33 TL | 3.333,33 TL | 12.500,00 TL | 625,00 TL |
Son sütun, yanlış yöntemle kesilen bir belgede elinize geçmeyen tutardır. %20'de net 10.000 TL beklerken 9.600 TL alırsınız. Sözleşmede "net" yazıyorsa bu fark size kalır.
Asıl mesele: stopaj nihai vergi mi, peşin ödeme mi?
Bu, yazının en önemli bölümü ve en çok atlanan yeri. Stopaj her zaman "kesildi, bitti" demek değildir. İki ayrı aile var:
- Nihai stopaj. Vergi kesildiğinde iş biter; o kazanç yıllık beyannameye girmez. Mevduat ve katılma hesabı getirisi ile bireysel emeklilik çıkışı bu gruptadır. Burada stopaj gerçek bir maliyettir.
- Mahsup edilen stopaj. Kesinti bir peşin ödemedir. Kazanç yıllık beyannameye girer, hesaplanan vergiden yıl içinde kesilen stopaj düşülür; stopaj hesaplanan vergiden fazlaysa aradaki fark iade alınır. Serbest meslek kazancı, işyeri kira geliri ve kâr payı bu gruptadır. Burada stopaj bir maliyet değil, bir zamanlama meselesidir.
Serbest çalışanların en yaygın yanılgısı burada: "hem stopaj kesiliyor hem yıl sonunda vergi ödüyorum, iki kez mi vergilendiriliyorum?" Hayır. Yıl içinde kesilen stopaj, yıl sonunda hesaplanan vergiden düşülür.
Yıl sonu mahsup — somut örnek
Kurumsal müşterilere çalışan bir serbest meslek erbabı, yıl boyunca aylık 12.500 TL brüt karşılığı 12 makbuz kesmiş olsun:
| Yıllık brüt hasılat | 150.000,00 TL |
|---|---|
| Yıl içinde kesilen stopaj (%20) | 30.000,00 TL |
| Yıl içinde eline geçen | 120.000,00 TL |
| Beyannamede hesaplanan gelir vergisi | hesaplanır (giderler düşüldükten sonra) |
| Ödenecek / iade | hesaplanan vergi − 30.000 TL |
Sonuç negatifse — yani giderler ve indirimler sonrası hesaplanan vergi 30.000 TL'nin altında kaldıysa — aradaki fark iade edilir. Bu yüzden stopaj kesilen bir işte gider belgelerini toplamak doğrudan nakit geri dönüşü demektir.
Yaygın stopaj oranları
Aşağıdaki oranlar bu sitenin kendi hesap çekirdeklerinde kullanılan ve test edilen değerlerdir; her satırın yanında hangi araçta çalıştığı yazıyor.
| Ödeme türü | Oran | Dayanak | Niteliği |
|---|---|---|---|
| Serbest meslek ödemesi (kurumlara kesilen makbuz) | %20 | GVK m.94 | Mahsup edilir |
| Kâr payı dağıtımı | %15 | GVK m.94/6-b | Mahsup edilir |
| BES — 10 yıldan önce ayrılma | %15 | GVK m.94 | Nihai |
| BES — 10 yıl doldu, emekli olmadan | %10 | GVK m.94 | Nihai |
| BES — emeklilik (56 yaş + 10 yıl) | %5 | GVK m.94 | Nihai |
| Mevduat / katılma hesabı getirisi | vadeye göre değişir | GVK geç. m.67 | Nihai |
Buraya bilerek uzun bir oran listesi koymadım. Stopaj oranlarının önemli bir kısmı Cumhurbaşkanı Kararı ile değiştirilebiliyor ve internette dolaşan "stopaj oranları tablosu" sayfalarının çoğu tarihsiz. Yukarıdaki satırlar sitenin çalışan araçlarında kullanılan ve güncellenen değerler; bunların dışındaki bir oranı GİB'in yürürlükteki metninden teyit edin.
Kira stopajı
İşyeri kiralarında stopajı kiracı keser ve muhtasar beyanname ile yatırır; vergi ise mal sahibinindir ve yıllık beyanda mahsup edilir. Konut kiralarında kiracı bir işletme değilse stopaj yapılmaz — çünkü stopaj yükümlülüğü ödemeyi yapanın sıfatına bağlıdır. Brütleştirme mantığı burada da birebir aynıdır: sözleşmede net kira konuşuluyorsa brüt kira net ÷ (1 − oran) ile bulunur. Yürürlükteki oranı işlem tarihinde GİB kaynağından doğrulayın.
Stopaj ile KDV tevkifatını karıştırmayın
İkisi aynı belgede görünebildiği için sık karışır, ama farklı vergilerdir:
- Stopaj gelir vergisine aittir ve brüt tutar üzerinden hesaplanır.
- KDV tevkifatı katma değer vergisine aittir ve hesaplanan KDV üzerinden bölünür.
Serbest meslek makbuzunda sıra şöyledir: brüt tutar yazılır, üzerinden gelir vergisi stopajı düşülür; KDV brüt tutar üzerine ayrıca eklenir ve işlem tevkifata tabiyse KDV kendi içinde bölünür. Ayrıntı için KDV tevkifatı nedir? yazısına bakabilirsiniz.
Sık yapılan dört hata
- Neti oranla çarpmak. Yazının başındaki 400 TL'lik fark tam olarak budur. Doğrusu bölmektir.
- Stopajı gider sanmak. Mahsup edilen stopaj bir gider değil, peşin ödenmiş vergidir; gider yazılırsa vergi iki kez düşülmüş olur.
- Her müşteride stopaj beklemek. Stopaj yükümlülüğü ödeyene aittir; vergi mükellefi olmayan kişiye kesilen makbuzda stopaj çıkmaz.
- BES'te anaparayı vergiye tabi sanmak. Stopaj yalnızca getiriden alınır — ama devlet katkısının kendisi de çıkışta getiri sayılır.
Hesabı yaptırmak isterseniz
Serbest Meslek Makbuzu aracında stopaj oranını seçtiğinizde brüt, stopaj, KDV ve elinize geçen tutar ayrı ayrı görünür; net tutardan brüte giden yön de vardır. BES ve Birikim Hesaplama ise çıkış zamanına göre üç stopaj senaryosunu birlikte gösterir. Her ikisinin de hesap adımları ve testleri açıktır.