1. Soru
Limited şirket ortağı olan bir kişi, şirketin kazancını kendisine iki yoldan aktarabilir: ücret olarak ve kâr payı olarak. İkisi bambaşka rejimlere tabidir. Ücret şirkette gider yazılır, kurumlar vergisi matrahını düşürür, ama kişide artan oranlı gelir vergisine girer. Kâr payı ise vergi sonrası kârdan dağıtılır — yani önce kurumlar vergisi ödenmiştir — sonra stopaja uğrar.
Bu araç tek bir soruyu sorar: ortağın yıllık net eline geçeni azamiye çıkaran aylık ücret nedir? Cevap bir öngörü değil, bir taramanın sonucudur.
2. İki rejimin mekaniği
2.1 Ücret kolu
Şirket ortağı 5510 sayılı Kanun m.4/1-b kapsamındadır. Bu, aracın en çok şaşırtan ayrıntısıdır: ortağın ücretinden SGK primi kesilmez. Ortak zaten Bağ-Kur primini ayrıca öder ve bu prim ücretin büyüklüğünden bağımsızdır. Dolayısıyla ücret kolunda yalnızca gelir vergisi ve damga vergisi vardır. Bir 4/1-a çalışanı için doğru olan "ücret pahalı bir aktarma yoludur" sezgisi, ortak için doğrudur ama bambaşka bir sebeple: prim yüzünden değil, tarifenin artan oranlılığı yüzünden.
Ücretin ikinci etkisi şirket tarafındadır: gider yazıldığı için kurumlar vergisi matrahını, dolayısıyla %25'lik kurumlar vergisini düşürür.
2.2 Kâr payı kolu
Kâr payı, kurumlar vergisi ödendikten sonra kalan kârdan dağıtılır ve dağıtımda %15 stopaj kesilir (GVK m.94/6-b). Buraya kadarı düz oranlıdır. Asıl mekanizma GVK m.22'dedir: tam mükellef kurumdan elde edilen kâr payının yarısı gelir vergisinden istisnadır. Kalan yarı, beyan haddini aşarsa yıllık beyanname verilir.
3. Beyan eşiği ve iade uçurumu
Aracın asıl bulgusu buradadır ve sezgiye aykırıdır.
Kâr payının yarısı beyan haddini aşarsa beyanname verilir. Beyannamede hesaplanan vergiden, dağıtımda kesilen stopajın tamamı mahsup edilir — yarısı istisna olduğu hâlde stopaj tam tutar üzerinden kesilmiştir. Bu asimetri yüzünden beyan, çoğu durumda vergi doğurmaz; tersine iade doğurur.
Sonuç şu: ücreti artırdıkça kâr payı azalır. Kâr payının yarısı beyan haddinin altına düştüğü anda beyanname verilmez ve o iade tümüyle kaybedilir. Yıllık net elinize geçen, ücreti artırdığınız hâlde aşağı düşer — bir basamak gibi.
Bu yüzden fonksiyon sürekli değildir; tepe noktası türev sıfırlanarak değil, taranarak bulunmak zorundadır. Araç eşiği ayrıca çözer ve eşiğin bir lira altındaki ve bir lira üstündeki noktaları taramaya zorla ekler; yoksa ızgara aralığı basamağı ıskalayabilirdi.
4. Yöntem
4.1 Tarama
Aylık ücret sıfırdan fizibil üst sınıra kadar taranır. Fizibil üst sınır, şirketin fiilen ödeyebileceği azami ücrettir:
fizibil üst = (hasılat − gider) ÷ 12
Bu kısıt olmadan araç, şirketin kaynağının üstünde ücret önerebilir ve negatif efektif yük gibi anlamsız sonuçlar üretebilirdi. Kısıt bir testle sabitlendi.
4.2 Eşiğin çözümü
Beyan eşiği, "beyanname veriliyor mu" bayrağının değiştiği ücret düzeyidir. Bayrak ikili olduğu için analitik çözüm yerine ikiye bölme kullanılır: 60 iterasyon sonunda aralık ±1 TL'nin altına iner. İkiye bölmenin tercih sebebi, monotonluğun garanti olması ve türev gerektirmemesidir.
4.3 Vergi hesabı buraya yazılmadı
Bu araç tek bir vergi formülü içermez. Bütün hesap, sitenin çalışma biçimi çekirdeğine devredilir. Optimizasyon katmanı yalnızca çağırır ve karşılaştırır.
Bunun sebebi felsefi değil pratik: aynı vergi kuralının iki yerde yazılması, birinin güncellenip diğerinin unutulması demektir. Nitekim geliştirme sırasında tam bu tipte bir hata çıktı — bir varsayılan değer çekirdektekinin tersine çevrilmişti ve yıllık nette 14.467 TL sapma üretiyordu. Hatayı yakalayan şey, optimizasyon katmanının sonucunu doğrudan çekirdeğin sonucuyla karşılaştıran testti. Bu test hâlâ duruyor.
5. Sonuç nasıl okunur
- Optimum tek bir nokta değildir. Tepe genelde yayvandır; optimumun birkaç bin lira sağı ya da solu neredeyse aynı neti verir. Uzak durulması gereken şey nokta değil, eşiğin yanlış tarafıdır.
- Efektif yük, şirketin dağıtılabilir kazancının ne kadarının vergi ve prim olarak gittiğidir — ücret ile kâr payı kollarını tek bir sayıda toplar.
- İade satırı beyannameden doğar. "Verilmiyor" yazıyorsa iade yoktur; bu, eşiğin üstünde olduğunuz anlamına gelir.
- Karşılaştırma üç noktalıdır: hiç ücret ödememek, optimum ve azami ücret. Kazancın büyüklüğünü gösteren şey bu üçlüdür.
6. Testler
34 test var ve hepsi geçiyor. Kritik olanlar:
- Çekirdek tutarlılığı. Optimizasyon katmanının ürettiği net, aynı girdilerle doğrudan çağrılan çalışma biçimi çekirdeğinin netine eşit olmalı. Yukarıdaki 14.467 TL'lik hatayı bu test yakaladı.
- Fizibilite. Önerilen ücret hiçbir zaman şirketin ödeyebileceğini aşmamalı.
- Eşik kesinliği. Eşiğin bir lira altında beyan var, bir lira üstünde yok.
- Basamağın yönü. Eşiği geçmek neti azaltmalı — aracın ana iddiası test olarak yazıldı.
- Kaybın büyüklüğü kaybedilen iadeye eşit olmalı. Basamağın yüksekliğinin başka bir sebebi olmadığını doğrular.
- Optimum taranan noktaların en iyisi olmalı — tarama ile seçim tutarlılığı.
- Hasılat gideri aşmıyorsa optimum üretilmemeli; sıfır ve uç girdilerde NaN çıkmamalı.
7. Sınırlar
- Tek ortak, tek yıl, tam dağıtım. Kârın şirkette bırakılması, sonraki yıla devri ve çok ortaklı dağıtım modellenmedi.
- Bağ-Kur primi dışsaldır. Ücretten bağımsız olduğu için optimumu kaydırmaz, ama nete girer; matrahı kullanıcıdan alınır.
- Emeklilik etkisi hesaba katılmadı. Ücret ile kâr payı arasındaki tercih yalnızca bu yılın nakdine göre değerlendirilir; prim gün ve matrahının emekli aylığına etkisi bu aracın dışındadır ve tersi yönde çalışabilir.
- Ücretin gerçek olması gerekir. Fiilen çalışılmayan bir görev için ücret yazmak vergi tekniği açısından ayrı bir konudur; bu araç yalnızca sayısal sonucu gösterir.
- Beyan haddi ve oranlar yıllıktır. Yıl içinde değişen bir düzenleme, sonucu değiştirir; parametreler çekirdekte tek yerde tutulur.
- Tavsiye değildir. Sonuç, verilen varsayımlar altında bir hesaplamadır. Uygulamadan önce mali müşavirinize danışın.
