Neden ödemenin ayı gelir vergisini değiştirmiyor?
Türkiye'de ücret geliri vergisi kümülatif matrah üzerinden hesaplanır. Her ay kesilen vergi şudur:
o ayın vergisi = tarife(o aya kadarki toplam matrah) − tarife(önceki aya kadarki toplam matrah)
Bu ifadeler yıl boyunca toplandığında ortadaki bütün terimler birbirini götürür ve geriye yalnızca tarife(yılın toplam matrahı) kalır. Yani yılın toplam gelir vergisi, matrahın aylara nasıl dağıldığına değil, yalnızca toplamına bağlıdır. İkramiyeyi Ocak'ta da alsanız Aralık'ta da alsanız yılın toplam matrahı aynıdır.
Araç bunu iddia etmiyor, ölçüyor: 12 ayın her biri için bordronun tamamı yeniden koşuluyor ve aradaki gelir vergisi farkı gösteriliyor. Düz maaşta bu fark sıfır çıkıyor.
Peki ay neyi değiştiriyor? SGK tavanı
SGK primine esas kazancın bir üst sınırı var (5510 s.K. m.82) ve bu sınır aylık. Bir aydaki brüt kazancınız tavanı aşarsa, aşan kısımdan prim kesilmez.
Buradan iki sonuç çıkıyor:
- Ödemeyi taban maaşınızın zaten yüksek olduğu aya koymak avantajlı. Temmuzda 80.000'den 160.000 TL'ye zam alan birinde, 200.000 TL'lik bir ödeme için ölçülen fark 6.869 TL.
- Tek seferde almak, bölerek almaktan avantajlı. Bölünce her parça tavanın altında kalır ve tamamından prim kesilir. 100.000 TL maaş ve 300.000 TL ödemede ölçülen fark 11.249 TL.
Bir dürüstlük notu: tavan üstü kazançtan prim alınmaması bir açık değil, kanunun kendisidir — ve bedeli var. O tutar emeklilik matrahınıza da girmez. Net eline geçeni büyütürken emeklilik aylığınıza esas kazancı büyütmüyorsunuz. Emekli aylığı hesabı bu tarafı gösteriyor.
Ortalama oranınızla hesaplamayın
En yaygın hata: "ortalama kesintim %30, primin de %30'u gider." Doğru cevap marjinal orandır — ve ilginç olan şu: hatanın yönü sabit değil.
| Aylık brüt maaş | Ortalama kesinti | Ek ödemede efektif | Fark |
|---|---|---|---|
| 100.000 TL | %30,5 | %38,6 | +8,1 puan |
| 150.000 TL | %33,4 | %42,9 | +9,5 puan |
| 200.000 TL | %36,4 | %40,5 | +4,1 puan |
| 300.000 TL | %39,4 | %35,8 | −3,6 puan |
SGK tavanının altındaki maaşlarda artan oranlı tarife baskın: marjinal oran ortalamanın üstünde, yani prim beklediğinizden az gelir. Tavanın üstündeki maaşlarda ise ek ödemeden hiç prim kesilmediği için marjinal oran ortalamanın altına iner ve prim beklediğinizden çok gelir.
Elde kalan oran, ödeme büyüdükçe hep düşmüyor
Sezgi "ödeme büyüdükçe daha çok vergi oranı" der. Ölçünce tutmuyor. İki kuvvet ters yönde çalışıyor:
- SGK tavanı — ödeme büyüdükçe daha fazlası tavanın üstünde kalır, prim yükü oransal olarak düşer.
- Tarife — ödeme büyüdükçe üst dilimlere girilir, gelir vergisi yükü oransal olarak artar.
İkisinin yarışında bir tepe noktası oluşuyor: prim rahatlamasının tükendiği, tarifenin devraldığı tutar. Araç bu eğriyi yukarıda çiziyor ve sizin tutarınızı eğrinin üzerinde işaretliyor.
Aracın söylemediği şeyler
- Ödemeyi gelecek yıla ertelemek kulağa cazip gelir ama iki yıl aynıysa matematiksel olarak sıfır kazandırır (simetri). Gelecek yılın tarifesi de henüz açıklanmadığı için bu araç bir kazanç vaat etmez. Erteleme ancak iki yılınız farklıysa (işten ayrılma, kısmi yıl, büyük zam) anlam kazanır.
- Toplu iş sözleşmesi, kıdem/ihbar ve izin ödemeleri farklı istisna kurallarına tabi olabilir; çıkış paketi aracı onlar için.
- Zamanlama çoğu zaman sizin elinizde değil. Burada hesaplanan şey, elinizde olduğunda ne kadarlık bir karar verdiğinizdir.
