Neden Monte Carlo değil, üç senaryo?
P10/P50/P90 bantlı bir yelpazenin anlamlı olması için getirinin ve enflasyonun dağılımını bilmek gerekir. ABD'deki emeklilik simülatörleri bunu yüz yıllık reel getiri serisinden alır. Türkiye'de o seri yok: son on yılda yıllık enflasyon tek haneden %60'ın üzerine çıkıp geri indi.
Böyle bir seride bir dağılım uydurup ondan binlerce yol üretmek, uydurmayı bilimsel görünen bir grafiğe çevirmek olur — ve grafik ne kadar iyi tasarlanırsa o kadar ikna edici, o kadar yanıltıcı olur.
Üç senaryoda bandın sahibi model değil sizsiniz. Varsayımlar görünür, değiştirilebilir ve sizin sözünüz. Daha az gösterişli, daha dürüst.
Not: sitede dağılım temelli bir motor zaten var — FIRE simülasyonu tohumlu Monte Carlo, yağlı kuyruk ve getiriyle korelasyonlu stokastik enflasyon kullanıyor. Buradaki tercih onu reddetmek değil; farklı bir soruya farklı bir araç kullanmak.
Gelecek yılların vergisi nereden geliyor?
Uydurulmuyor. Gelecek yılların tarifesi açıklanmadı ve bu model sahte bir parametre tablosu üretmiyor. Bunun yerine tek bir varsayım yapılıyor: tarifenin enflasyonla endekslendiği. Türkiye'de fiilen olan budur (yeniden değerleme).
Uygulaması şöyle: gelecekteki nominal maaş bugünün parasına indirgenir, net/brüt oranı bugünkü tarifeyle o reel seviyede hesaplanır ve nominal maaşa uygulanır.
Varsayımın yönü de belli: tarife enflasyonun altında endekslenirse — son yıllarda sık olduğu gibi — gerçek netiniz buradakinden düşük çıkar. Yani model bu tarafta iyimser.
Ücret yılda bir sıçrar, fiyatlar her ay artar
Bu bir ayrıntı değil. Zam yılda bir (bazen iki) kez gelir, market fiyatları her ay değişir. Aradaki faz farkı, tasarruf oranınızın yıl içinde erimesinin sebebidir ve model bunu göstermek zorunda.
Aynı titizlik giderlerde de var: enflasyona endeksli olmayan bir gider (sabit taksitli bir ödeme gibi) reel olarak her yıl ucuzlar. İkisini ayırmadan yapılan uzun vadeli projeksiyon sistematik olarak yanlıştır.
Yaşam olayları: tutarlar bugünün parasıyla
“2032'de ev peşinatı 2.000.000 TL” dediğinizde kastettiğiniz şey neredeyse her zaman bugünün alım gücüdür, 2032'nin nominal lirası değil. Model tutarları olayın yılına taşıyor.
Tersini yapmak — girilen rakamı nominal kabul etmek — yüksek enflasyonda olayı yıllar geçtikçe görünmez kılardı: %30 enflasyonda beş yıl sonraki 1.000.000 TL, bugünün parasıyla 269.000 TL'ye iner ve grafikte neredeyse hiçbir iz bırakmazdı.
Olaylar ay ay değil, yılın ilk ayında uygulanıyor. Bir yaşam olayının hangi aya denk geleceğini tahmin etmek sahte bir hassasiyet olurdu.
Satın alınan konut getiri üretmez
Bir ev yatırım fonu gibi bileşik büyümez. Model konutun reel değerini koruduğunu varsayıyor: nominal olarak enflasyonla taşınır, yatırım getirisi kazanmaz. İkisini karıştırmak projeksiyonu sistematik olarak şişirirdi.
“3 senaryodan 2'si” bir olasılık değildir
Hedefleriniz üç senaryoda ayrı ayrı sınanıyor ve sonuç 2/3 gibi bir sayım olarak veriliyor. Bunu “%67 olasılıkla tutar” diye sunmak, bu ürünün baştan beri reddettiği şeyi yapmak olurdu: elimizde olmayan bir dağılımı varmış gibi göstermek.
Üç senaryo bir örneklem değil, sizin seçtiğiniz üç varsayım kümesi. Sayım bir sayımdır; olasılık değildir.
Bir Monte Carlo simülasyonu “%84 başarı” diyebilir — çünkü orada bir dağılım varsayılmıştır ve o varsayım yazılıdır. Sitedeki FIRE aracı tam da bunu yapıyor. Burada dağılım yok, dolayısıyla yüzde de yok.
Ulaşamıyorsanız iki yol var
Araç her tutmayan hedef için ikisini de hesaplıyor: aylık ne kadar fazladan biriktirmeniz gerektiğini (projeksiyonun tamamı ikiye bölmeyle defalarca yeniden koşularak — yaklaşık formülle değil, çünkü vergi ve borç itfası araya giriyor), ve hedefi kaç yıl ertelemeniz gerektiğini. Bazen doğru cevap daha çok biriktirmek değil, daha uzun beklemektir.
Karar laboratuvarı neden “optimum” demiyor?
Beklenen getiri varsayımını iki puan oynatmak sıralamayı tamamen değiştirebiliyor. Bu yüzden araç bir öneri üretmiyor; her seçeneğin bedelini ve sıralamanın döndüğü başabaş noktasını veriyor.
“Yatırım önde” cümlesi tek başına eksiktir. Karar olan cümle şudur: “Yatırımınız yıllık net %45,9'un üzerinde getirirse yatırım, altında kalırsa krediyi kapatmak önde.” O eşik ikiye bölmeyle, her adımda projeksiyonun tamamı yeniden koşularak bulunuyor.
Bir doğrulama: başabaş eşiği, kredinizin efektif yıllık faizine eşit çıkıyor. Bu bir tesadüf değil tanımdır — krediyi kapatmak o faizi risksiz ve vergisiz kazanmaktır — ve birbirinden bağımsız yazılmış iki motorun aynı sayıyı vermesi, modelde paranın kaybolmadığının kanıtı.
En yüksek sonuç ile en dayanıklı sonuç ayrı
Baz senaryoda en çok biriktiren seçenek, kötümser senaryoda en kötüsü olabilir. Araç ikisini ayrı ayrı raporluyor; tek bir “kazanan” göstermek riski gizlemek olurdu. Ayrıca borcu kapatmak serveti büyütürken dayanma sürenizi kısaltır — o likidite bedeli de tabloda.
Nakit üçüncü bir sınıf
Modelde varlıkların üç getiri sınıfı var: yatırım (senaryo getirisi), sabit değer (konut ve araç — reel değerini korur) ve nakit (nominal olarak hiç büyümez). %30 enflasyonda on yıl nakitte duran 1.000.000 TL, bugünün parasıyla 72.500 TL'ye iner. Türkiye'de bu, gözden kaçırılan en pahalı tercihlerden biri.
Modelin söylemedikleri
- Bu bir tahmin değil. Girdiğiniz varsayımların aynen gerçekleşmesi hâlinde ne olacağını gösterir. Varsayımlar değişirse sonuç değişir — bandın genişliği tam da bunu ölçüyor.
- Yaşam olayları basitleştirilmiştir. Ev alma, çocuk, emeklilik ve miras modellenebiliyor; ama her olay tek bir yılda, tek bir tutarla giriyor. Bir evin gerçek maliyeti (tapu harcı, satış komisyonu, kira tavanı asimetrisi) için ev al/kirala aracı çok daha ayrıntılı.
- Emekli aylığını siz girersiniz. Model onu hesaplamıyor; emekli aylığı aracı ABO kademelerinden hesaplıyor, sonucu buraya yazabilirsiniz.
- Portföy üç getiri sınıfına indirgenmiştir (yatırım / sabit değer / nakit). Gerçek bir portföyde her kalemin kendi getirisi ve oynaklığı vardır; varlık dağılımı, korelasyon ve çekim sıralaması riski modellenmiyor. Onlar için FIRE simülasyonu.
- Vergi yalnızca ücret tarafında. Diğer gelirleri net olarak girersiniz; kira geliri beyanı için ayrı araç var.
- Yatırım tavsiyesi değildir. Hiçbir sayı bir öneri olarak sunulmuyor; hepsi sizin varsayımınızın sonucu.
